Përmbledhje:
- Punët nuk zhduken gjithmonë menjëherë, por ato po ndryshojnë, dhe kush nuk mëson të përdorë AI për shkrim, analizë, kërkim, shërbim klienti apo administrim rrezikon të mbetet pas.
- Edhe në Europë, rreziku nuk është vetëm që AI të zëvendësojë punë, por që shumë punonjës të mos trajnohen në kohë për ta përdorur atë në punën e përditshme.
- Ndarja e re në tregun e punës mund të mos jetë mes njerëzve dhe makinave, por mes punonjësve që dinë ta përdorin AI për të vlejtur më shumë dhe atyre që mbeten me aftësi që teknologjia po i zhvlerëson.
Inteligjenca artificiale po futet në tregun e punës me një shpejtësi që po i detyron ekonomitë të bëjnë një pyetje të vështirë: a mund të ritrajnohen punëtorët aq shpejt sa të mos mbeten pas? Kjo është dilema që ngre The Economistnë artikullin për Amerikën dhe aftësinë e saj për t’i përgatitur njerëzit për një treg pune ku AI nuk është më mjet eksperimental, por pjesë e përditshme e punës.
Debati nuk është thjesht “AI do të marrë vendet e punës”. Problemi është më praktik: shumë punë nuk zhduken menjëherë, por ndryshojnë. Një punonjës administrate, një jurist i ri, një dizajner, një analist, një punonjës marketingu apo një person në shërbim klienti mund të mos zëvendësohet direkt nga AI, por puna e tij mund të kërkojë aftësi të reja: të përdorë mjete AI, të kontrollojë rezultatet, të kuptojë gabimet e modelit dhe të prodhojë më shpejt se më parë.
Studimi i NBER dhe New York Fed mbi ritrajnimin e punëtorëve të ekspozuar ndaj AI tregon se një pjesë e madhe e profesioneve mund të përshtaten përmes trajnimit, sidomos kur njerëzit kalojnë drejt punëve ku AI përdoret si mjet ndihmës dhe jo si zëvendësues i plotë. Studiuesit analizuan mbi 1.6 milionë pjesëmarrje në programe trajnimi në SHBA dhe gjetën se punëtorët nga profesionet më të ekspozuara ndaj AI mund të kenë përfitime më të mëdha nga trajnimi kur orientohen drejt punëve ku aftësitë e tyre kombinohen me teknologjinë.
Por këtu nis problemi politik dhe social. Jo të gjithë punëtorët kanë të njëjtën mundësi për t’u trajnuar. Ata që punojnë në kompani të mëdha kanë më shumë gjasa të marrin kurse, udhëzime dhe mjete AI nga punëdhënësi. Ndërsa punëtorët me paga më të ulëta, ata në biznese të vogla, në sektorë tradicionalë ose në punë të pasigurta mund të jenë më të ekspozuar ndaj ndryshimit dhe më pak të mbrojtur nga trajnimi.
OECD paralajmëron se pa aftësitë e duhura, AI nuk mund të japë premtimin e saj për produktivitet, cilësi pune dhe rritje ekonomike. Organizata thekson se trajnimet duhet të jenë më të aksesueshme sidomos për bizneset e vogla dhe për punëtorët që rrezikojnë të mbeten pas.
Edhe IMF e sheh çështjen si problem përshtatjeje ekonomike. Sipas analizës së Fondit Monetar Ndërkombëtar, ndikimi i AI nuk varet vetëm nga teknologjia, por nga mënyra si ekonomia riorganizohet rreth saj: a krijohen detyra të reja, a zhvendosen punëtorët drejt roleve të reja dhe a ndihmohen ata gjatë tranzicionit.
Në praktikë, ritrajnimi nuk mund të jetë më një kurs formal që bëhet një herë në jetë. Në epokën e AI, trajnimi duhet të jetë i vazhdueshëm, i lidhur me punën reale dhe i matshëm. Nuk mjafton t’i thuash punëtorit “mëso ChatGPT”. Ai duhet të mësojë si ta përdorë AI për profesionin e tij konkret: si të shkruajë më mirë, si të analizojë dokumente, si të automatizojë detyra, si të kontrollojë gabime dhe si të ruajë vlerën njerëzore aty ku makina nuk mjafton.
Ky debat vlen edhe për Shqipërinë. Nëse kompanitë dhe institucionet futin AI pa trajnuar njerëzit, rreziku është që teknologjia të krijojë më shumë pabarazi: disa punonjës bëhen shumë më produktivë, ndërsa të tjerët mbeten jashtë ritmit.
