Përmbledhje:
- Doomscrolling, FOMO dhe nomofobia nuk janë thjesht fjalë trendi, ato përshkruajnë sjellje reale ku telefoni dhe rrjetet sociale lidhen me ankthin, gjumin e dobët dhe vështirësinë për t’u shkëputur.
- Sipas WHO Europe, përdorimi problematik i rrjeteve sociale te adoleshentët u rrit nga 7% në 2018 në 11% në 2022, ndërsa raportime europiane tregojnë se gjithnjë e më shumë të rinj e ndjejnë vetë se rrjetet po u dalin nga kontrolli.
- Problemi po shtrohet edhe mbi dizajni i platformave, scroll-i pafund, njoftimet, algoritmet dhe frika për të mos humbur diçka e bëjnë shkëputjen gjithnjë e më të vështirë.
A e hap telefonin “vetëm për një sekondë” dhe e gjen veten ende duke lëvizur në ekran pas gjysmë ore? A kontrollon njoftimet sapo zgjohesh? A vazhdon të lexosh lajme të këqija edhe pse e ndjen që po të shtojnë ankthin? Këto sjellje nuk janë më thjesht zakone të vogla të epokës moderne. Studiuesit dhe institucionet e shëndetit publik po i trajtojnë gjithnjë e më shumë si shenja të një problemi më të madh: marrëdhënies sonë të varur me smartphone-in dhe rrjetet sociale.
Një nga termat më të përdorur është doomscrolling. Ai përshkruan zakonin e të lexuarit pa fund të lajmeve negative, krizave, luftërave, skandaleve, fatkeqësive apo përmbajtjeve shqetësuese, edhe kur kjo na bën të ndihemi më keq. Cleveland Clinic shpjegon se doomscrolling mund të rrisë stresin, ankthin dhe ndjenjën e pafuqisë, sidomos kur ndodh para gjumit.
Me fjalë të thjeshta: nuk është vetëm “po lexoj lajme”. Është kur truri kërkon vazhdimisht informacion të ri për t’u ndier më i sigurt, por përfundon më i lodhur, më i tensionuar dhe më i mbingarkuar. Në vend që telefoni të na qetësojë, ai na mban në një gjendje alarmi të vazhdueshëm.
Termi tjetër është nomofobia, nga anglishtja “no mobile phone phobia”. Do të thotë frikë ose ankth kur nuk ke telefonin me vete, kur bateria po mbaron, kur nuk ke internet, ose kur nuk mund të jesh i arritshëm. Një rishikim shkencor i publikuar në International Journal of Environmental Research and Public Health, i indeksuar në PubMed, e përshkruan nomofobinë si problem tipik të epokës digjitale dhe e lidh me ankthin, stresin, vetëvlerësimin, performancën akademike dhe përdorimin problematik të telefonit.
Pastaj vjen FOMO, pra “fear of missing out”: frika se mos humbet diçka që po ndodh online. Një story, një mesazh, një lajm, një bisedë, një trend, një reagim. FOMO e bën telefonin të duket si diçka që duhet kontrolluar vazhdimisht, jo sepse kemi realisht nevojë, por sepse kemi frikë se mos mbetemi jashtë. Studime të publikuara në revista shkencore e lidhin FOMO-n me përdorimin problematik të smartphone-it, ankthin dhe shqetësimin psikologjik.
Këto sjellje shpesh lidhen me njëra-tjetrën. Një studim i publikuar në BMC Psychology / Springer Nature analizoi lidhjen mes doomscrolling, FOMO, nomofobisë dhe cilësisë së gjumit. Studimi sugjeron se FOMO dhe nomofobia mund të ndërmjetësojnë marrëdhënien mes doomscrolling dhe gjumit të dobët. Pra, sa më shumë njeriu futet në ciklin e lajmeve negative dhe frikës për të mos humbur diçka, aq më shumë mund të dëmtohet gjumi.
Kjo ka rëndësi sepse telefoni nuk është më vetëm pajisje komunikimi. Është alarm, punë, argëtim, rrjet social, bankë, lajm, kamera, kujtesë, hartë dhe shoqëri. Sa më shumë funksione të jetës futen në një ekran, aq më e vështirë bëhet shkëputja prej tij.
Problemi është veçanërisht i fortë te të rinjtë. Organizata Botërore e Shëndetësisë për Europën raportoi se përdorimi problematik i rrjeteve sociale te adoleshentët u rrit nga 7% në vitin 2018 në 11% në vitin 2022. Raporti përfshin të dhëna nga 44 vende dhe rajone në Europë, Azinë Qendrore dhe Kanada, dhe e trajton përdorimin problematik si sjellje me simptoma të ngjashme me varësinë: humbje kontrolli, shqetësim kur nuk je online dhe vështirësi për t’u shkëputur.
Edhe European Union Drugs Agency, në gjetjet e ESPAD 2024, raportoi se përdorimi i perceptuar si problematik i rrjeteve sociale te nxënësit europianë është rritur nga 38% në 2015 në 47% në 2024. Kjo nuk do të thotë se çdo adoleshent është “i varur”, por tregon se gjithnjë e më shumë të rinj e ndjejnë vetë se marrëdhënia me rrjetet sociale po u del nga kontrolli.
Këtu hyn roli i platformave. Doomscrolling, FOMO dhe nomofobia nuk lindin vetëm nga dobësia personale e përdoruesit. Ato ushqehen edhe nga dizajni i aplikacioneve: scroll pa fund, njoftime të vazhdueshme, rekomandime algoritmike, “likes”, “seen”, “typing…”, streaks, stories që zhduken dhe përmbajtje që rifreskohet pa mbarim. Çdo element është ndërtuar për ta bërë kthimin në aplikacion sa më të lehtë dhe largimin sa më të vështirë.
Në fund, lajmi nuk është se telefoni është “i keq”. Telefoni është mjet i domosdoshëm. Problemi nis kur mjeti fillon të organizojë ritmin e ditës, gjumin, ankthin, vëmendjen dhe vetëvlerësimin tonë. Kur nuk e kontrollojmë më ne telefonin, por telefoni kontrollon momentet tona të pushimit, përqendrimit dhe qetësisë, atëherë nuk po flasim më vetëm për teknologji. Po flasim për shëndet digjital.
